فروشگاه اینترنتی ارگانیک آرت

فروشگاه اینترنتی ارگانیک آرت

گروه معماری ارگانیک آرت پس از 4 سال فعالیت در زمینه سی دی و دی وی دی های رشته های معماری و عمران و کسب مهارت و تجارب لازم از سال 1387 و با هدف ارتقا سطح کیفی معماری ایران زمین اقدام به ارائه محصولات خود نموده است.

محل لوگو

برچسب ها

آمار بازدید

  • بازدید امروز : 13
  • بازدید دیروز : 493
  • بازدید کل : 122754

دانلود رایگان بررسی مناجات در مثنوی های فارسی در قرن هفتم با تکیه بر حديقه الحقيقه سنايي ، آثار عطار و مثنوی مولوی و مقایسه‌ی آن با ادعیه شیعه با تکیه بر دعای کمیل


بررسی مناجات در مثنوی های فارسی در قرن هفتم  با تکیه بر حديقه الحقيقه سنايي ، آثار عطار و مثنوی مولوی و مقایسه‌ی آن با ادعیه شیعه با تکیه بر دعای کمیل

بررسی مناجات در مثنوی های فارسی در قرن هفتم با تکیه بر حديقه الحقيقه سنايي ، آثار عطار و مثنوی مولوی و مقایسه‌ی آن با ادعیه شیعه با تکیه بر دعای کمیل

چكيده :

دراين نوشته نيايش و مناجات در مثنوي­هاي مولوي و عطار و حديقه­ی سنايي مورد بررسي قرار گرفته­است؛ ضمناً گونه هاي مختلف آن را به مخاطب نموده­ایم. در عين حال اين مناجاتها و نيايش­ها با مناجاتهاي موجود در متون شيعه مقايسه گردیده­است؛ ابتدا به تعريف دعا و نيايش و مناجات پرداخته ایم و تفاوتهاي آنها را بررسي کرده­ایم، سپس انواع دعا از ديدگاههاي مختلف بررسي شد؛ در ادامه صفات و اسماء الحسنای الهی در مناجاتها و ادعيه بررسي شد و نسبت خواسته­ها با نامها مقايسه گردید؛ همچنين در باره نسبت بندگان با خدا در ادعيه و مناجاتها از دیدگاه فلاسفه و متکلمین و عرفا و قرآن، نكاتي ارائه گرديد. بعد از آن نظام اخلاقي در ادعيه و مناجاتها مورد بررسي قرار گرفته و در آخر موانع سلوك در ادعيه و مناجاتها ارائه شده است وضمن اشاره به تفاوتهاي دعا و مناجات، پي برديم كه ادعیه­ی شیعه نسبت به مناجات­های شاعران جامعیت بیشتری دارد و همه­ی ابعاد وجودی انسان را در بر می­گیرد.در بحث اسماء و صفات حسنای الهی به این نتیجه رسیدیم که این اسماء و صفات می­توانند به اراده­ی الهی در انسان متجلی گردند. در ادعیه­ی شیعه، بین این اسماء با خواسته­های فرد رابطه­ی مستقیم وجود دارد در حالی­که این ارتباط در اشعار شاعران کمتر به چشم می­خورد.در بررسی نسبت بندگان با خدا در ادعیه­ی شیعه و مناجات­های شاعران تفاوتی دیده نشد. از طرفی در ادعیه­ی شیعه مراحل و مراتب نظام اخلاقی به­صورت منسجم بررسی شده است؛ در حالی­که شاعران به صورت پراکنده به این مراحل اشاره­کرده­اند. در فصل پنجم مراحل و موانع و اهداف سلوک از دیدگاه ادعيه شيعه و عارفان بررسی شد و تفاوت­ها و شباهت­های آن ذکر گردید.

كلمات كليدي:دعا، مناجات، نيايش، نظام اخلاقي، سلوك

فهرست مطالب

عنوان صفحه

مقدمه1

1- ضرورت تحقيق.....3

2- روش تحقيق..3

3- هدف تحقيق....3

4- پيشينه تحقيق..3

فصل اول:دعا و مناجات

1-1. مقدمه6

1-2. پيشينه دعا و مناجات6

1-3. تعريف دعا8

1-4. تعريف نيايش11

1-5. تعريف مناجات13

1-6. تفاوت دعا و مناجات15

1-7. هم‌پوشانی اصطلاح دعا و مناجات17

1-8. انواع دعا18

1-8-1. حمد و ستايش پروردگار19

1-8-2. پرستش24

1-8-2-1. اظهار پرستش و بندگي در ادعيه شيعه25

1-8-2-2. اظهار پرستش و بندگی در مناجات‌های شاعران27

1-8-3. نیاز (عرض حال)30

1-8-3-1. انواع طلب و درخواست‌ها در ادعیه شیعه31

1-8-3-2. عرض حال و نیاز در مناجات‌های شاعران35

1-8-3-2. انواع طلب‌ در مناجات‌های شاعران36

1-8-4. شکوی و اقرار به گناه41

1-8-4-1. اقرار به گناهان و شکوی در ادعیه شیعه42

-8-4-3. شکوی و اقرار به گناهان در مناجات‌های شاعران51

1-8-5-1.طلب قرب و وصال حق در ادعيه56

1-8-5-2. طلب قرب در مناجات‌هاي شاعران59

1-8-6. شفاعت61

1-8-6-1. شفاعت از ائمه در ادعیه63

1-8-6-2. شفاعت از خداوند در ادعیه64

1-8-6-3. شفاعت در مناجات شاعران65

1-8-7-1. شكرگزاري در ادعيه شيعه67

1-8-7-2. شكرگزاري در مناجات‌هاي شاعران69

1-9. انواع دعا از منظري ديگر69

1-9-1. دعاهاي بدوي70

1-9-2. دعاهاي پيامبرانه70

1-9-3. دعاهاي عارفانه71

1-9-4. تفاوت دعای پيامبرانه و عارفانه71

فصل دوم:اسماء و صفات خداوند در ادعيه و مناجات‌ها

2-1. مقدمه75

2-2. اسماء و صفات الهی75

2-2-1. اقسام اسماءالهی76

2-2-2. اقسام صفات الهی77

2-3. اسماء الحسنی از دیدگاه قرآن77

2-4. اسماء الحسنی از دیدگاه عرفان78

2-5. عدد اسماء الحسني79

2-6. اسامي پر تكرار در ادعيه80

2-6-1. الله80

2-6-1-2. نسبت آوردن كلمه الله و خواسته در دعا82

2-6-2. اله82

2-6-3. رحمن و رحیم83

2-6-3-1. رحمن (رحمت عام)83

2-6-3-2. رحيم (رحمت خاص)84

2-6-4. کریم86

2-6-4-1. نسبت کریم‌بودن خدا و خواسته‌ها در ادعیه86

2-6-5. ستار87

2-6-5-1. نسبت ستاریت خداوند و خواسته‌ها در دعا88

2-6-6. رب89

2-6-6-1 نسبت نام رب با خواسته‌ها در دعا90

2-6-7. غفار، غفور و غافر92

2-6-7-1. نسبت غفار، غفور و غافر با خواسته در ادعیه93

2-6-8. رئوف95

2-6-8-1. نسبت رئوف بودن خدا با خواسته‌ها در ادعیه95

2-6-9. رازق و رزاق97

2-6-9-1. رابطه رزاقیت خداوند و خواسته‌ها در ادعیه98

2-6-9-1. طلب روزی حلال98

2-6-9-2. طلب روزیهای معنوی98

2-6-9-3. طلب شفاعت امام معصوم98

2-7. اسماء حسنای دیگر خداوند98

2-8. اسماءالحسنی پروردگار در مناجات شاعران99

2-8-1. خدا و خداوند99

2-8-1-1. نسبت نام خدا و خواسته‌ها در مناجات‌های مثنوی100

2-8-2.اله102

2-8-2-1. نسبت نام اله و خواسته در مناجات103

2-8-3. رب104

2-8-3-1. اسم رب و نوع خواسته در مناجات‌ها105

2-8-4. حق108

2-8-4-1. نسبت خواسته‌ها در مناجات با نام حق109

2-8-5. کریم110

2-8-5-1. نسبت کریم‌بودن خدا و خواسته در مناجات‌ها110

2-8-6. رحیم و رحمان110

2-8-6-1. رحیم‌بودن خدا و خواسته‌ها در مناجات‌ها111

2-8-7. علیم112

2-8-7-1. دانا و علیم بودن خداوند در اشعار شاعران112

2-8-8. ستار113

2-8-8-1. نسبت خواسته با ستاریت خداوند113

2-9. اسامی دیگر خداوند در مناجات‌ها114

2-10. نتیجه115

 

فصل سوم:نسبت بين بندگان با خداونددر ادعیه شيعه و مناجات‌هاي مثنوي‌هاي فارسي

3-1. مقدمه118

3-2. ارتباط بين خدا و بنده118

3-2-1. ارتباط بنده و خداوند از ديدگاه عرفا118

3-2-1-1. تأثير عشق خداوند بر انسان119

3-2-1-2. نسبت بنده با پروردگار120

3-2-1-3. نسبت عرفا و شيفتگان حق با خداوند121

3-2-2. رابطه بنده با خداوند از نظر علماي فلسفه و كلام121

3-2-3. رابطه خدا و انسان از نظر متکلمان122

3-3. نسبت بندگان با خدا در ادعیه و مناجات123

3-3-1. نسبت بنده با خداوند در دعاهای شیعه123

3-3-1-1. خضوع و خشوع در برابر حق123

3-3-1-2. عجز و ناتوانی مخلوق در برابرقدرت و عظمت خداوند125

3-3-1-3. نسبت بندگی عبد در برابر معبود126

3-3-1-4. نسبت عاشقی در برابر معشوق127

3-3-1-5. نسبت جهل بنده در برابر علم پروردگار و تقاضای هدایت129

3-3-1-6. نسبت بنده امیدوار به خالق مهربان و کریم130

3-3-2. نسبت بنده با خداوند در مناجات‌های شاعران131

3-3-2-1. عجز و سرگشتگی از شناخت خدا131

3-3-2-2. نسبت ناتوانی بنده در برابر مختاربودن خدا133

3-3-2-3. نسبت گناهکاری بنده در برابرکریم و بخشندگی رب134

3-3-2-4. نسبت عصیان بنده در برابرستاریت خداوند135

3-3-2-5. نسبت نیازمندی بنده در برابر بی‌نیازی خداوند136

3-3-2-6. نسبت عجز بنده در برابر قدرت و توانایی خداوند137

فصل چهارم:نظام اخلاقی در ادعیه شیعه و مناجات‌های مثنوی‌های فارسی

4-1. مقدمه140

4-2. آثار دعا بر انسان140

4-2-1.آثار دعا بر جسم و روح انسان141

4-4.آثار تربیتی دعا142

4-4-1. رفتارسازی و فعالیت‌های عملی142

4-4-2. دوری از گناهان و خواهش‌های نفسانی143

4-4-3.به انسان بیداری می‌بخشد143

4-4-4.درس محبت و عشق144

4-4-5. قدرشناسی و شکرگزاری144

4-4-6. متخلق‌شدن به اخلاق الهی144

4-4-7.شناخت نفس اماره145

4-4-8. شناخت شیطان146

4-4-9.آرامش روان147

4-4-10. آثار اجتماعی148

4-5. نظام اخلاقی150

4-5-1. تعریف نظام اخلاقی150

4-5-2. نظام اخلاقی و جایگاه آن در بین نظام‌های دیگر150

4-5-3. تفاوت نظام اخلاقی و احکام اخلاقی151

4-5-4. اصول نظام اخلاقی151

4-5-6. شناخت آثار نظام اخلاقی152

4-6. مراتب ومراحل نظام اخلاقی در ادعیه شیعی153

4-6-1. ایمان کامل و بهترین یقین154

4-6-2. بهترین نیت و نیکوترین عمل155

4-6-3. پاک کردن دل از غیر حق157

4-6-4. انکسار درونی و اخبات158

4-6-5. هدایت از جانب حق159

4-6-5-1. انواع هدایت159

4-6-6. تبدیل صفات نکوهیده به پسندیده162

4-6-7. مبدل‌کردن ضعف‌ها به قدرت162

4-6-8. پاسخ‌دادن بدی‌ها به خوبی163

4-6-9. واصل‌شدن به رحمت حق164

4-6-9. کمک و استعانت از حق و پناه‌بردن به پروردگار166

4-6-10. هدایت و راهنمایی دیگران168

4-7-1. یاری‌خواستن از خلق برای دوری از اهتمام به غیر حق170

4-7-2. طلب یقین171

4-7-3. مبارزه با نفس172

4-7-4. درخواست هدایت172

4-7-5. طلب تبدیل بدی‌ها به نیکی‌ها174

4-7-6. طلب رحمت از حق175

4-7-7. طلب عفو و یاری خواستن در برابر موانع و آفت‌ها175

4-8. نتیجه177

فصل پنجم: سلوک عاشقان وعارفان در ادعیه و مناجاتها

5-1. مقدمه179

5-2. سلوک عارفان در ادعیه و مناجات‌ها179

5-2-1. ضرورت سلوک179

5-2-1-1. انواع نیازها179

5-2-2. هدف از سلوک181

5-2-2-1. دیدگاه عرفا181

5-2-2-2. دیدگاه فلاسفه181

5-2-2-3. دیدگاه اهل اشراق182

5-2-2-4. دیدگاه علماء اخلاق182

5-2-2-5. از دیدگاه قرآن182

5-3. مراحل عبوديت و سلوك185

5-3-1. خلوت و توجه185

2-3-2. شناخت معبودها186

5-3-3. ايمان و انتخاب187

5-3-3-1. شکر و شکرگزاری188

5-3-4. جهاد و مبارزه189

5-3-5. بلاها و ضربه‌ها189

5-3-6. عجز و اضطرار190

5-3-6-1. عجز در معرفت191

5-3-6-2. عجز در قرب191

5-3-7. اعتصام و استعانت191

5-3-8. صراط193

5-4. نگاه دوم193

5-4-1. اسلام194

5-4-2. ايمان194

5-4-3. تقوي194

5-4-4. احسان194

5-4-5. اخبات195

5-4-5-1. راه رسیدن به اخبات196

5-4-6. سبقت198

5-4-7. قرب199

5-4-8. لقاء199

5-4-9. رضا200

5-4-10. رضوان200

5-5. مرکب‌های سلوک201

5-5-1. هدایت202

5-5-1-1. موانع هدایت203

5-5-2. شکر204

5-5-3-1. معنای شکر204

5-5-3. بلا205

5-5-3-1. حالت سالک در برابر بلا205

5-5-4. تمحیص206

5-6. موانع و آفات207

5-6-1. موانع و آفات کلی و دست اول209

5-6-1-1. اهتمام به غیرحق و عمل در غیر مسیر حق210

5-6-1-2. اشتغال به غیر اهم211

5-6-1-3. اکتساب دنیا211

5-6-1-4. درگیری‌ها212

5-6-3. آفت‌ها و موانع دست دوم212

5-7. سلوک از نگاه عارفان213

5-7-1. هدف سلوک213

5-7-2. اقسام سیر و سلوک الی الله214

5-7-3. مراحل و مراتب سلوک از نگاه عرفا215

5-7-4. منازل و مقامات سیر و سلوک216

5-7-4-1. توبه217

5-7-4-2. مقام ورع (پرهیز)217

5-7-4-3. زهد:218

5-7-4-4. فقر218

5-7-4-5. صبر219

5-7-4-6. شکر219

5-7-4-7. خوف220

5-7-4-8. مقام رجاء220

5-7-4-9. مقام توکل221

5-7-4-10. مقام رضا222

5-7-5. احوال222

5-7-5-1. محبت222

5-7-5-2. شوق223

5-7-5-3. غیرت224

5-7-5-4. قرب224

5-7-5-5. حیا225

5-7-5-6. انس و هیبت225

5-7-5-7. قبض و بسط226

5-7-5-8. فنا و بقا226

5-7-5-9. اتصال227

5-8. موانع و آفت‌های سلوک در مناجات شاعران227

5-8-1. گناه و جرم228

5-8-2. نفس229

5-8-3. شیطان230

5-8-4. غفلت231

5-8-5. آز، حرص و غرور231

5-9. دیگر موانع و آفات سلوک در آثار شعرا232

5-10. نتیجه233

نتيجه گيري235

منابع241

فهرست کتب241

فهرست مقالات247

مقدمه

دعا، نيايش و مناجاتمفاهیمی آشنا در فرهنگ ديني اديان مختلف است. قديمي‌ترين متوني كه از اقوام مختلف به جا مانده است در خود نمونه‌هايي از دعا و مناجات را گنجانده است، انسان با دعا و مناجات علاوه بر آنكه تنهايي خود را در خلقت با ارتباط با خداوند سامان مي‌دهد، در عين حال نيازها و خواسته‌هاي خود را با معبود در ميان مي‌گذارد. در بسیاری از نوشته‌هایي که از دوران‌های گذشته باقی مانده است، به دعا و مناجات اهمیت داده شده و به آن توجه ویژه‌ای داشته‌اند.

ادبيات فارسي يكي از جلوه‌هاي توجه به خداوند و شناخت اوست. كتاب‌هايي نظير مثنوي معنوي، حديقه سنايي و آثار عطار از جمله مواردي است كه در آنها مي‌توان نمونه‌هايي غني از مناجات و نيايش را يافت. بي‌شك مناجات‌ها و نيايش‌ها از اعتقاد و جهان‌بيني شاعران و نويسندگان آنها سرچشمه گرفته است، شاعراني كه پرورش یافتگان تربيت اسلامي هستند. با نگاهي به نمونه‌هاي دعا و نيايش در اين آثار مي‌توان اين گونه اشعار را دسته‌بندي كرد و در باره گونه‌هاي مختلف اين موضوع به بحث نشست. ازسوي ديگر متون و معارف شيعه، از گنجينه‌هاي مهم دعا و نيايش محسوب مي‌شود و به جرئت مي‌توان گفت هيچ يك از اديان و مذاهب الهي به اندازه شيعه چه از جهت حجم و چه از نظر محتوا، به دعا و نيايش توجه نداشته است. برای مثال كتابي چون صحيفه سجاديه از امام چهارم شيعيان تماماً درباره نيايش و مناجات است. يا كتاب مهمي چون مفاتيح الجنان، اثری نيايشي است و تقريباً همراه قرآن در اغلب منازل و مساجد ديده مي‌شود. همچنین در كتاب آسماني ما قرآن نيز نمونه‌هايي از مناجات و دعا را می‌توان مشاهده كرد.

اين نوشته بر آن است ضمن بررسي دعا و نيايش در آثار شاعران قرن هفتم، با تكيه بر مثنوي مولوي، آثار عطار و حديقه سنايي به نكات مشترك و همچنين تفاوت‌هاي آن با ادعيه شيعه نيز بپردازد. در اين رساله ابتدا به تعاريف دعا، مناجات و نيايش پرداخته شده، سپس مقايسه‌اي بين آنها صورت گرفته شده است و پس از آن انواع دعا را از ديدگاه‌هاي مختلف بررسي و تحقيق می‌کند.

در فصل دوم ابتدا تعاريف و معاني اسماء و صفات حق تعالي آمده است؛ یعنی اسماء براساس فراواني تکرار در ادعيه و مناجات‌ها تنظيم شده و همچنين تناسب اسامي خداوند با خواسته‌ها مورد مطالعه قرار گرفته است.

در فصل سوم نسبت بين بندگان با خداوند از ديدگاه عرفا و فلاسفه و اهل كلام بررسي شده و پس از آن به نسبت بين خدا و بندگان در ادعيه و مناجات پرداخته شده و سپس مقايسه‌اي میان آن نسبت‌ها صورت گرفته است.

در فصل چهارم ادعيه و مناجات از نظر برخورداري از نظام اخلاقي، مطالعه شده و تحقيق صورت گرفته‌ شده است.در فصل پنجم سلوك عاشقان در ادعيه و مناجات‌هاي شاعران و همچنین موانع سلوک بررسي شده است. سؤالاتي كه در مقايسه مناجات‌هاي شاعران و ادعيه ممكن است مطرح شود، از اين قرار است:

۱.چه تفاوتي ميان ويژگي‌ها و صفات خداوند كه در ادعيه شيعه و مناجات‌هاي مثنوي‌هاي فارسي ذكر شده است، ديده مي‌شود؟

۲. تفاوت ميان نسبت بندگان و خدا در منابع ياد شده چگونه است؟

۳. موانع سلوك در ادعيه شيعه چه هستند؟

4. موانع سلوك در مناجات‌ مثنوي‌هاي عرفاني چه هستند؟

5. چه نظام اخلاقي در ادعيه شيعه و مناجات‌ شاعران ديده مي‌شود؟

فرضيه‌ها

فرضيه‌هايي که می‌تو ان در رابطه با این سوالات بیان کرد، عبارت است از:

۱. ميان صفات خداوند در اين منابع تفاوت اساسي ديده مي‌شود؛

2. تفاوت اساسي ميان نسبت بندگان و خداوند در منابع يادشده ديده نمي شود.

3. اهتمام به غير حق، اشتغال به غير اهم،‌ درگيري‌ها، كبر،‌ غرور و عجب و عناد و گناه از موانع مطرح در ادعيه شيعه است؛

4. اشتغال به غير حق، گناه و پليدي‌هاي باطني از قبيل حرص و منيت، از موانع سلوك در مناجات مثنوي‌هاي فارسي است؛

5. در معارف و ادعيه شيعه به نظامي اخلاقي مبتني بر تركيب معرفت و عشق با يقين و ايمان مي‌توان دست يافت كه زمينه تبديل بدي‌ها به خوبي‌ها می‌شود؛ ولي در مناجات مثنوي‌هاي فارسي مراحلي از نظام اخلاقي ديده نمي‌شود.

 

ضرورت تحقیق

كنكاش در دعاها و مناجات‌هاي ادبيات فارسي، مي‌تواند اين فرصت را براي هر خواننده فراهم آورد و دريابد كه اولاً رابطه شاعران با خالق چگونه بوده است و در عين حال مجالي فراهم آورد تا اين متون به‌صورت بهتري معرفي شود. ازسوي ديگر بررسي همانندي‌ها و تفاوت‌هاي مناجات‌ها و نيايش‌هاي اين منظومه‌ها با دعاهاي شيعه، شناخت بهتري از جايگاه اين مقوله، در فرهنگ ما مطرح می‌کند و تلاش كنيم تا سره را از ناسره بازشناسيم ضمن اينكه مي دانيم شباهت‌هاي فراواني ميان اين منظومه ها با دعاها در منابع شيعه وجود دارد به اصالت منابع شيعه پي ببريم و به اين نكته برسيم كه هميشه نيازمند منابع شيعه هستيم.

روش تحقيق

برای تهيه اين پژوهش، از روش كتابخانه‌اي، مراجعه به منابع ادبي، سايت‌ها و مقاله‌هاي علمي استفاده شده است. ابتدا جمع‌آوري متون و منابع مربوط به موضوع در مطالعه آنها، سپس به بررسي ادعيه و مناجات‌ها و مقايسه آنها پرداخته شده است.

هدف تحقيق

هدف این رساله در واقع شناساندن راه سالم‌تر و صحيح‌تر سلوك و بازنمايي سلوك سالم از سلوكی است كه راه به سقر مي‌برد و اینکه در جهان تشيع بتوانيم راه صحيح و مبتني بر معارف شيعه را از راه‌هايي كه شبيه و نظير هستند، باز شناسيم و همچنين آثار شاعران عارف پارسي‌گو را به صورت بهتري معرفي كنيم.

پيشينه تحقيق

منابعي چند، درباره مناجات‌هاي شاعران يافت مي‌شود، اما بيشتر آنها به‌صورت جمع‌آوري مناجات‌ها است و مجموعه‌اي از نيايش‌هاي منظوم تدوين کرده‌اند و برای ادعيه نيز منابع فراوانی وجود دارد كه به تفسير دعاها پرداخته و يا تعريف دعا و انواع آن و چگونگي تاثير بيشتر دعا و برآورده‌شدن حوايج و نيز موانع استجابت دعا بررسي شده اند. برای نمونه به آثاری از استاد علی صفایی حایری درباره دعا وسیر و سلوک می‌توان اشاره کرد که در آنها هدف و شیوه دعاکردن و مضامین بلند دعاهایی چون ابوحمزه ثمالی، دعاهای روزانه حضرت زهرا٬ دعای مکارم الاخلاق ودعای کمیل و... به صورت مفصل بررسی شده و با مطالعه آنها نمودار و تصویری از ادعیه در ذهن خواننده ایجاد می‌شود از آثار ایشان: «بشنو از نی،اخبات، انتظار،نامه‌های بلوغ نظام اخلاقی اسلام، قیام و روش نقد و... را می‌توان نام برد، ولي تاكنون پژوهشي با اين اهداف و به ا ين شيوه صورت نگرفته است.

لازم است در پايان اين نكته را متذكر شوم كه آنچه در جريان تحقيق باعث تأخير در پيشرفت كار مي شد اين بود كه در ادعيه شيعه باوجود منابع فراوان، موضوعات و مضامين عمدتاً تكراري بود، اما در خصوص مناجات هاي مثنوي هاي عرفاني با كمبود منابع مواجه شدم كه ياري خداوند و راهنمايي هاي هوشمندانه و مفيد استاد گرامي ام جناب دكتر اسكندري راهگشاي بنده در اين مهم گرديد كه لازم مي دانم از ايشان سپاسگزاري نمايم.

فصل اول

دعا و مناجات

1-. مقدمه

در اين فصل كلياتي درباره دعا و مناجات و نيايش آمده است. در ضمن این تعاريف٬ تفاوت‌ها و شباهت‌هاي اين واژه‌ها بررسي شده و پس از آن دعا از زاويه‌هاي مختلف به انواع مختلفي تقسيم‌بندی شده است و هر کدام از انواع ادعیه، از منظرهای مختلف بررسی و تفاوت‌ها و شباهت‌های آنها در ادعیه ومناجات‌های شاعران بررسی شده است.

1-2. پيشينه دعا و مناجات

شايد بتوان نخستين نجواي آدميان با خداوند تا پگاه آفرينش را در آن زمان پی گرفت كه خداوند امانت خويش را بر آسمان‌ها و زمين و كوه‌ها عرضه داشت و همگان بيمناك از اين بار سنگين سرباز زدند؛ اما انسان جسور و بي‌پروا آن را پذيرفت: «و انا عرضنا الامانه علي السموات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها و اشفقن منها و حمله الانسان انه كان ظلوماً جهولاً: ما امانت را بر آسمان‌ها و زمين و كوه‌ها عرضه داشتيم، آنها از حمل آن سر بر تافتند و از آن هراسيدند؛ اما انسان آن را بر دوش كشيد؛ او بسيار ستمكار و نادان بود.»[1]

و خدا از او پيمان بر عبوديت خويش گرفت كه «الست بربكم قالوا بلي» و او بر ربوبيت حق اقرار كرد كه «بلی». بعد از آنكه حضرت آدم به‌عنوان خليفه الهي در میان تمام آفريدگان برگزيده شد، با عجز و نياز با پروردگار خود به راز و نياز پرداخت و آن گاه كه به‌خاطر تناول از شجره ممنوعه از بهشت اخراج شد، با ناله و زاري و نيايش طلب مغفرت کرد و خداوند نيز به واسطه رحمت و مهرباني بي‌پايان او را بخشيد و مورد لطف خود قرار داد و پس از آن هر چند انسان جايز الخطا،‌ در انتخاب معبود براي راز و نياز به بيراهه رفت و هر برهه از زمان چيزي را به جاي خالق هستي بخش مي‌پرستيد، اما در فطرت خداجوي خود به دنبال تكيه گاهي مي‌گشت كه مافوق قدرت او باشد و در سختي‌ها و گرفتاري‌ها به او دل ببندد و از او ياري بطلبد و در خلوت تنهايي با او رازونياز كند تا بتواند بار امانت، تكليف، معرفت و عشق الهي را به سر منزل مقصود برساند و خود را بيش از پيش به ربّ خود نزديكتر کند.

البته انسان گاهي در پرستش معبود به خطا رفته و به جاي نيايش با خداي يگانه،‌ گاهي سنگ و چوب و گاهي آتش، گاهي آب يا ستارگان و حتي حيوانات را به جاي خالق هستي برگزيده و از آنها ياري خواسته است، اما در ضمير ناخودآگاه خود آنها را واسطه‌اي براي نزديكي بيشتر با پروردگار قرار داده تا بتواند اندكي از دور افتادن خود از حلقه الهي را جبران کند.

در ادبيات فارسي به‌ويژه ادبيات عرفاني، نمونه‌هايي مي‌بينيم كه به شيوايي درباره جدايي انسان از خالق حقيقي خود، داد سخن داده‌اند. در نوشته‌هاي آنها انسان موجودي است كه از خالق خود كه همان معشوق اوست جدا افتاده و تمام تلاش او در اين عالم، جستن راهي است براي قرب به خداوند متعال.

اين تصوير را مولوي در اثر بزرگ خود؛ یعنی مثنوي بدين صورت بیان كرده است:

بشــــــنو از نــــي چــــون حــكايتمي‌كند

 

و از جــــدايي‌هــــا شكـــــايت مــــي‌كنـد

وز نيستـــــان چــــون مــــرا بــــبريــده‌انــد

 

از نفيــــــرم مـــــرد و زن نالـــيـده‌انــــــــد

ســــینه خــــواهم شـــرحه شــــرحه از فراق

 

تــــــا بگــــــویـــــم شــــرح درد اشـتیــاق

هر کــــسی کـــو دور مـــاند از اصل خویش

 

بــــاز جـــــوید روزگـــــار وصــل خویش[2]

همان‌طور كه در اين ابيات مي‌بينيم مولوي دوري خود را از معشوق، چون ني جدا شده از نيستان مي‌داند و خود را هر دم مستلزم ناله و نيايش مي‌پندارد تا شايد بتواند با اشك و آه، اندكي از تألم و درد دوري از هجران را بكاهد. با تأمل در تاريخ مي‌توان به معابد و مساجد و يا ديگر جاهايي برخورد كرد كه بشر در آنها مشغول عبادت و راز و نياز مي‌شده كه خود گواهي بر اين مدعاست كه آدمي از ابتدای خلقت تا به اكنون دست از دعا و مناجات برنداشته و اين چيزي نيست كه با ظهور ديني مخصوص يا پيامبر و فرقه‌اي پديد آمده باشد. شايان توجه است كه انسان بيشترين توجه و همت خود را صرف بهتر و زيباتر بنا شدن عبادتگاه‌هاي خود كرده است، به همين دليل معمولاً در هر سرزمینی معابد از زيباترين و در عين حال مستحكم‌ترين بناهاي آن ديار محسوب مي‌شود.

تاريخ دعا را مي‌توان با پيدايش انسان قرين دانست، چه انسان هرگز از نيازمندي‌ها جدا نبوده و در درون خود اين احساس را داشته است كه بايد در پناه قدرتي آرام بگيرد و زندگي خود را در پناه و اميد به آن مبدأ سپري كند؛ زيرا زندگي انسان در هر لحظه، در گرو فضل و بخشش يك مبدأ ناشناخته است كه آدمي تلاش مي‌كند خود را به اين مبدأ نزديك کند و اين نزديكي را از راه تضرع و مناجات بر روي خود گشوده است، پس انسان در تمام لحظات و حالت‌هايش براي رسيدن به نيازهايش از دعا جدا نبوده و مناجات يكي از لوازم و ضروريات اصلي زندگي محسوب مي‌شود تا در سايه آن به خواسته‌هايش دست يابد.

حسن ممدوحي در رابطه با تاريخ دعا و قرين بودن آن با پيدايش انسان مي‌گويد: «كاوش‌ها نشان مي‌دهد كه حتي در دورترين زمان‌ها،‌ معبد و مسجد جزء واقعيت‌هاي غير انفكاك زندگي بشر بوده‌اند حتي آن زمان كه بشر توان تصور يك مبدأ نامتناهي و قدرت مطلق را نداشته و به اشتباه به بت‌ها پناه مي‌برده و از آنها ياري مي‌جسته است.»[3]

خداوند با فرستادن پيامبران به تفصیل شيوه مناجات را به بندگانش آموخته است، به همين دليل نيايش‌ها يكي از بخش‌هاي مهم متون ديني است كه توسط پيامبران آن دين، به مردم آموزش داده شده است. در اغلب اديان الهي نيايش جايگاه ويژه‌اي دارد، به همين دليل متوني كه از روي آن به نيايش مي‌پردازند، معمولا از متون مقدس شمرده مي‌شود. براي نمونه يكي از فرايض مسلمانان نماز است كه حداقل پنج مرتبه در روز برپا مي‌شود و در هر نماز دو بار سوره حمد خوانده مي‌شود. اين سوره نوع خواسته‌هايي كه موجب رستگاري انسان مي‌شود را به انسان مي‌آموزد؛ زیرا پس از حمد و ستايش باري‌تعالي از خداوند مي‌خواهيم كه در نشان‌دادن راه راست ما را یاری دهد و مارا در زمره مغضوبين درگاه خود يا گمراهان قرار ندهد، هنگامي كه مي‌خوانيم: «اياك نعبد و اياك نستعين اهدانا الصراط المستقيم... .»[4] از او مي‌خواهيم تا رحمت خود را شامل حال ما کند و ما را به حال خود رها نكند تا در گمراهي فرو نرويم و اين خود درسي است كه خداوند منان به انسان آموخته است، زیرا خود فرموده: «اُدعوني استجب لكم: بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را»[5] خداوند انسان را به دعاكردن فرا مي‌خواند؛ زيرا از فطرت انسان و نیازهای او آگاه است و آنها را برآورده مي‌کند.

1-3. تعريف دعا

در اغلب اديان دعا موضوعي شناخته شده است و معمولاً متوليان ديني شيوه دعاكردن را به پيروان آن دين مي‌آموزند. براي اينكه بدانيم دعا چه مفهومي دارد، مي‌توانيم تعريف آن را از فرهنگ لغات بيابيم. دهخدا در باره دعا مي‌گويد:

۱.دعا: دعا حاجت خواستن،‌ ادعيه و دعوات، استغاثه به خدا، استدعاي بركت تضرع،‌ درخواست از درگاه خدا،‌ درخواست حاجت از خدا، درخواست حاجت از خداوند براي خود و ديگري،‌ خداخواني

باز آمـد او به هـــوش انـــــدر دعـــــا

 

لــــــيس للانسان الا مــــــــا سعــــــــــي[6]

قـــــوم ديگر مـــي‌شناسيم ز اولـــــــيا

 

كــــــه زبـانشان بسته باشــــــد در دعـــــا[7]

۲.معين دعا را اين‌گونه معنا مي‌كند: دعا در لغت به‌معنای خواندن جمله‌هاي مأثور از پيامبر و امامان در اوقات معين براي طلب آمرزش و برآوردن حاجات، نيايش‎كردن، درخواست حاجت از خدا، نيايش، مدح، ثنا، تحيت، درود، سلام، تضرع و نفرين.[8]

۱.احزاب، ۷۲.

[2]. جلال‌الدین محمد بلخی معروف به مولوی، مثنوی معنوی (به تصحیح و پیشگفتار عبد الکریم سروش) چاپ اول، تهران ،انتشارات علمی و فرهنگی، 1375، دفتر اول بیت 1 تا 4.

1. حسن،ممدوحی کرمانشاهی، نيايش از ديدگاه عقل و نقل،قم ، موسسه چاپ بوستان کتاب و مركز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم،1389 ،ص۲۴.

2. حمد، ۳ الی7 .

3. غافر، ۶۰.

1. لغت نامه دهخدا

2.جلال الدين محمد بلخي(مولوي) ،مثنوی معنوی، پیشین، دفتر سوم بیت 1880.

3. محمد معین، فرهنگ فارسی معین ، تهران، نشر فرهنگ نما، کتاب آراد، 1386.



جهت کپی مطلب از ctrl+A استفاده نمایید نماید



 

  انتشار : ۲۵ آبان ۱۳۹۶               تعداد بازدید : 215

جزیره ی زیبای کیش ، خیابان رازی ، بالاتر از میدان پردیس ، روبروی بازار پردیس یک ، طبقه هفت صندوق

تمام امتیاز سایت ، دامنه ، نمادهای مرکز توسعه تجارت الکترونیکی ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، ساماندهی ، زرین پال و ... تمام امکانات سایت و حتی ساب دامین های سایت بصورت کامل مربوط به ارگانیک آرت می باشد.

فید خبر خوان    نقشه سایت    تماس با ما